Skóra w pożarze

Co dzieje się ze skórą podczas pożaru

Izolujący aparat oddechowy chroni przed wdychaniem. Skóra jest drugą dużą drogą, przez którą produkty spalania dostają się do organizmu, a przed nią aparat oddechowy nie chroni.

Cztery kroki od akcji do skóry

Ciepło i pot

Rozgrzana, spocona skóra jest bardziej przepuszczalna. Pot i wilgoć zmiękczają warstwę rogową.

Sadza osiada

Tłusta sadza z WWA przylega do sebum skóry, zwłaszcza tam, gdzie sprzęt nie jest szczelny.

Substancje przenikają dalej

Z warstwy rogowej wchłaniają się także po akcji, dopóki ich nie zmyjemy.

Skutki długoterminowe

Podrażniona, sucha skóra i egzema. Uszkodzona skóra przepuszcza jeszcze więcej.

Krok 4 opisuje doświadczenie z praktyki i ogólne zasady dermatologii. Częstsze występowanie niektórych nowotworów u strażaków opisano poniżej.

Co jest na skórze po pożarze

Zbliżenie dłoni strażaka i zabrudzonych rękawów ubrania specjalnego, w tle inni strażacy
Dłonie, nadgarstki i szyja należą do miejsc o najwyższym skażeniu.

Przy niepełnym spalaniu powstaje mieszanina gazów, aerozoli i sadzy. Z punktu widzenia nowotworów najważniejsze są wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), wśród nich benzo[a]piren, udowodniony czynnik rakotwórczy. WWA są lipofilne: wiążą się z sadzą i trzymają się tłustej warstewki na skórze. Dlatego sama woda ich nie zmyje.

Gdzie ubranie specjalne nie jest szczelne

Miejsca o najwyższym skażeniu: twarz, szyja, nadgarstki i dłonie

Skażenie przenika w miejscach przejść: między kominiarką a kołnierzem, między rękawem a rękawicą i wokół maski twarzowej. Wymazy ze skóry po akcjach dlatego wielokrotnie wykazują najwięcej WWA na:

  • szyi i żuchwie
  • twarzy, zwłaszcza wokół maski
  • nadgarstkach i dłoniach

WWA znajdują się też pod ubraniem, na przykład na plecach, w pachwinach i dołach podkolanowych, gdzie sprzęt ociera i zbiera się pot.

najwyższe skażenietakże pod ubraniem
Wzrost WWA na skórze po pożarze ćwiczebnymile razy więcej niż przed pożarem (górna granica zakresu)
Szyja12–15×
Nadgarstki7–10×

Banks i in., 2021 · pożar płyty wiórowej, wybrane WWA (fenantren, piren i in.)

Skóra jest prawdopodobnie główną drogą wchłaniania

W szwedzkim badaniu poziom 1-hydroksypirenu w moczu (metabolitu WWA) najlepiej korelował właśnie z ilością WWA na skórze szyi (Wingfors i in., 2018). Fent i in. (2014) oraz Keir i in. (2017) doszli do wniosku, że przy stosowaniu aparatu oddechowego WWA dostają się do organizmu głównie przez skórę.

Ciepło

Rozgrzana skóra jest bardziej przepuszczalna.

Pot i wilgoć

Nawilżona warstwa rogowa łatwiej przepuszcza substancje.

Do tego dochodzi skóra uszkodzona tarciem sprzętu lub chemicznie. Podczas akcji wszystko to działa jednocześnie.

Decyduje czas. Wchłanianie z powierzchni skóry nie kończy się wraz z końcem narażenia. Warstwa rogowa działa jak zbiornik, z którego substancje przenikają dalej. Im dłużej sadza zostaje na skórze, tym więcej się jej wchłonie.

Zasada zbiornika jest ogólnie znana z toksykologii skórnej. Dla konkretnej mieszaniny WWA z akcji nie znaleźliśmy pomiaru jej zakresu.

Pierwsi ratownicy pierwsi pod prysznic. Pierwsza rota jest narażona na największe skażenie. Jeśli pozwalają na to siły i środki na miejscu akcji, warto jak najszybciej skierować ją pod prysznic.

Nowotwory u strażaków

Strażak w aparacie oddechowym wynosi dziecko z płonącego budynku
Zdjęcie poglądowe.

W czerwcu 2022 Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła narażenie zawodowe strażaka do grupy 1, czyli do udowodnionych czynników rakotwórczych dla człowieka. Wystarczające dowody znalazła dla międzybłoniaka i raka pęcherza moczowego, ograniczone m.in. dla raka jelita grubego, prostaty, jąder, czerniaka i chłoniaka nieziarniczego (Demers i in., 2022).

Częstsze występowanie nowotworów u strażakówo ile procent częściej niż w populacji ogólnej
Jądra+34 %
Tarczyca+22 %
Czerniak+21 %
Prostata+15 %
Jelito grube+14 %
Pęcherz moczowy+12 %

Metaanaliza 48 badań, Jalilian i in., 2019

Kohorta prawie 30 000 zawodowych strażaków z San Francisco, Chicago i Filadelfii (1950–2009) miała o 9 % wyższą zachorowalność i o 14 % wyższą umieralność na nowotwory niż populacja ogólna oraz mniej więcej dwukrotnie częstszy międzybłoniak (Daniels i in., 2014).

Jak czytać dane. Te liczby opisują ryzyko zawodu jako całości i nie rozróżniają poszczególnych dróg narażenia. Ile z ryzyka przypada właśnie na skórę, nikt jeszcze nie oszacował. To, że jest to droga istotna, potwierdzają jednak pomiary skażenia skóry i metabolitów WWA w moczu.

A w Czechach?

Porównywalnych danych dla czeskich strażaków brakuje. Ustalenie, czy częściej chorują na nowotwory niż populacja ogólna, wymagałoby połączenia danych kadrowych czeskiej straży pożarnej (HZS ČR) z Krajowym Rejestrem Nowotworów. RODO nie zakazuje takich badań, ale dane o zdrowiu można przetwarzać do celów naukowych tylko na podstawie prawnej i z zabezpieczeniami, na przykład pseudonimizacją lub za świadomą zgodą strażaków (art. 9 ust. 2 lit. j i art. 89 RODO). Według naszych informacji taki projekt jeszcze się nie odbył.

Unia Europejska: limit dla WWA i ostrzeżenie dotyczące skóry

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2026/2450 z dnia 21 października 2026 r. zmienia dyrektywę 2004/37/WE w sprawie ochrony pracowników przed czynnikami rakotwórczymi, mutagenami i substancjami działającymi szkodliwie na rozrodczość. Po raz pierwszy ustanowiła wiążący limit narażenia zawodowego w powietrzu dla mieszanin wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych: 0,00007 mg/m³, mierzony jako benzo[a]piren. Łagodniejszy limit 0,00014 mg/m³ obowiązuje do 20 listopada 2033 r. tylko w wybranych branżach przemysłu, np. w stalowniach, koksowniach i odlewniach.

Dla WWA pozostaje też oznaczenie „Skóra”. Komitet ds. Oceny Ryzyka ECHA stwierdził możliwość znaczącego wchłaniania tych mieszanin przez skórę. Sam limit w powietrzu nie chroni więc strażaków, liczy się także oczyszczanie skóry.

Dyrektywa wymienia wprost strażaków i innych pracowników służb ratowniczych jako narażonych na czynniki rakotwórcze podczas pożarów i innych zdarzeń. Ich pracodawcy mają oceniać i ograniczać ryzyko narażenia, m.in. na WWA. Dyrektywa przypomina także, że strażacy są często narażeni na kombinację substancji, i wprowadza dwa nowe obowiązki dla wszystkich pracowników:

Dyrektywa została opublikowana w Dzienniku Urzędowym 30 października 2026 r., a państwa członkowskie muszą ją transponować do prawa krajowego do 20 listopada 2028 r.

Źródło: dyrektywa (UE) 2026/2450, Dz.U. L, 30.10.2026, motywy 14, 15, 23 i 24, art. 1 i 2, załącznik